Home Diễn đàn luật sưTạm kết diễn đàn “Có nên xử theo án lệ?”: Án lệ, nhu cầu tất yếu

Tạm kết diễn đàn “Có nên xử theo án lệ?”: Án lệ, nhu cầu tất yếu

Liên tục từ ngày 27-9 đến nay, chuyên đề về án lệ của Pháp Luật TP.HCM đã nhận được sự tham gia của rất nhiều bạn đọc, nhất là các chuyên gia ngành luật…
Chúng tôi xin tạm khép lại diễn đàn này, với mong muốn rằng án lệ sẽ sớm được thừa nhận, áp dụng tại Việt Nam vì những lợi ích to lớn mà nó mang lại trong hoạt động xét xử. Trước sự kiện Ủy ban Thường vụ Quốc hội chưa tán thành đề xuất được áp dụng án lệ trong xét xử án dân sự của TAND Tối cao, đã mở ra diễn đàn để trao đổi công khai trong giới chuyên gia pháp lý cả nước. Nhà nước chưa công nhận án lệ Ở phần đề dẫn đầu tiên, báo phác họa tình hình chung trên thế giới lâu nay, ngoài pháp luật thành văn và tục lệ (phong tục tập quán còn gọi là “luật tục”) là hai nguồn căn cứ được áp dụng trong công tác xét xử của tòa án, ở hầu hết các nước đã chính thức sử dụng án lệ. Án lệ là đường lối áp dụng luật pháp của tòa án về một vấn đề pháp lý đã trở thành tiền lệ để các thẩm phán dựa theo đó xét xử các trường hợp tương tự về sau. Ở nước ta, các án lệ cũng từng được áp dụng dưới thời pháp thuộc và các chế độ cũ trước năm 1975. Sau ngày giải phóng, các nội dung đường lối xét xử của tòa án đã được thể hiện dưới dạng hướng dẫn nghiệp vụ hằng năm của TAND Tối cao, mặc dù cho đến nay nhà nước ta, về nguyên tắc, vẫn không công nhận án lệ là nguồn pháp lý mà các tòa án phải căn cứ vào để xét xử. Điều 130 Hiến pháp năm 1992 quy định: “Khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Hiện nay, án lệ không được công nhận là nguồn pháp lý mà các tòa án phải căn cứ vào đó để xét xử. Ảnh minh họa. HTD Người ủng hộ, người phản đối Ở bài hai cũng là nội dung mở đầu cuộc thảo luận, tác giả Thanh Tùng cho thấy còn nhiều nhận thức khác nhau về vấn đề này. Phía bày tỏ ủng hộ chế định án lệ thể hiện qua ý kiến của Phó Chánh án TAND Tối cao Từ Văn Nhũ, kiểm sát viên cao cấp Võ Văn Thêm (Viện Phúc thẩm 3 VKSND Tối cao) và luật sư Lê Thành Kính (Đoàn Luật sư TP.HCM). Theo đó, “Việc áp dụng án lệ trong xét xử ngoài ý nghĩa giải quyết một vụ án cụ thể còn thiết lập ra một tiền lệ để xử những vụ án tương tự sau này”; “Án lệ chứa đựng những bản án mẫu, rất có lợi, vừa góp phần tăng cường tính hiệu quả của tòa, vừa giáo dục, tăng cường ý thức pháp luật cho mọi người”; “Án lệ là lý tưởng vì tạo ra sự công bằng trong xã hội. Đó là khuôn mẫu để các thẩm phán tuân theo vì nó được đúc kết, chọn lọc kỹ và mang tính chuyên nghiệp”… Trong khi đó, phía còn dè dặt, không đồng tình áp dụng án lệ với ý kiến của Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội Lê Thị Thu Ba, Trưởng Ban Dân nguyện của Quốc hội Trần Thế Vượng và Tiến sĩ luật Nguyễn Thị Hoài Phương (Trường Đại học Luật TP.HCM). Các quan điểm phản bác này dựa trên cơ sở “pháp luật ở nước ta không ngừng thay đổi nên trong từng giai đoạn cụ thể việc thực hiện pháp luật cũng không giống nhau”; “Không thể lấy bản án cũ áp dụng cho các bản án sau”; “Hiến pháp là đạo luật cao nhất đã quy định thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật thì thẩm phán khi xét xử cũng chỉ phải tuân theo pháp luật mà thôi”; “Tại sao thẩm phán lại phải xử theo án mẫu mà không theo cách xử lý riêng của mình?”; “Trong khi thực tiễn cho thấy án của cấp xét xử nào cũng có thể sai, có thể bị sửa, bị hủy”… Ủng hộ đông hơn phản bác Từ bài ba, qua diễn đàn cho thấy còn ít người phản bác (nếu không nói là không có). Hai thẩm phán, một kiểm sát viên, một giảng viên đại học luật và một luật sư, tất cả đều nhiệt tình ủng hộ việc áp dụng án lệ vì “nó rất cần thiết trong thực tế xét xử”; “giúp cho tòa giải quyết thuận lợi các vụ án, khắc phục khó khăn không thể từ chối khiếu kiện của người dân bởi lý do chưa có luật”; “án lệ sẽ bổ khuyết kịp thời những lỗ hổng của pháp luật”; “giúp các thẩm phán nhờ án lệ mà đi đúng đường thẳng lối”; “có án lệ thì hoạt động xét xử sẽ tiến hành nhanh chóng, tiết kiệm được thời gian, công sức, dễ đạt tới công bằng, tránh mỗi thẩm phán xử mỗi khác”… Qua bài bốn, thẩm phán Lê Công Hùng (Tòa Phúc thẩm TAND Tối cao), PGS-TS Trương Đắc Linh (Đại học Luật TP.HCM) và ba luật sư Lê Văn Bình, Nguyễn Bảo Trâm, Hoàng Cao Sang (Đoàn Luật sư TP.HCM) cùng một kiểm sát viên của VKSND TP.HCM tiếp tục nêu mặt ưu việt của án lệ. Luật sư Nguyễn Bảo Trâm gợi ý việc áp dụng án lệ là tốt nhưng phải dựa theo những nguyên tắc chặt chẽ và phải có lộ trình thực hiện. Dĩ nhiên “một án lệ lỗi thời cũng có thể bị hủy bỏ hay thay thế bằng án lệ khác hợp pháp, hợp tình, hợp lý hơn” – luật sư Cao Minh Triết nhận định. Ở bài năm, hầu như việc cần áp dụng án lệ trong xét xử không còn đặt ra nữa mà các ý kiến tập trung bàn về điều kiện, công việc phải làm khi tiến hành xây dựng hệ thống án lệ. Thẩm phán Vũ Phi Long (Phó chánh tòa Hình sự TAND TP.HCM), Tiến sĩ Nguyễn Văn Tiến và Thạc sĩ Nguyễn Xuân Quang (Đại học Luật TP.HCM), các luật sư Nguyễn Minh Tâm, Lê Thành Kính (Đoàn Luật sư TP.HCM), Nguyễn Thế Phong (Đoàn Luật sư tỉnh Long An) gợi ra một số điều kiện của chế định án lệ. Như thẩm phán Vũ Phi Long cho rằng án lệ phải chứa đựng sự kiện pháp lý có tranh chấp, chưa có văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh, có phán quyết của tòa cấp cao và do cơ quan chức năng tuyển chọn, công bố để áp dụng trên phạm vi cả nước. Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Tiến, TAND Tối cao là cơ quan chịu trách nhiệm tuyển chọn, ban hành án lệ. Luật sư Nguyễn Minh Tâm cho rằng việc này phải giao cho một đội ngũ thẩm phán thật giỏi, chuẩn xác, uyên bác. Còn luật sư Nguyễn Thế Phong thì đề nghị khâu tuyển chọn án lệ bao gồm đại diện của TAND Tối cao, VKSND Tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý. Theo Tiến sĩ Chu Hải Thanh, Phó Viện trưởng Viện Tư pháp, án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật là bản án có thể sử dụng để xây dựng thành án lệ. Làm sao để án lệ phát huy tác dụng? Liên tiếp trong các số báo ngày 2-10, 4-10 và 5-10 là ý kiến của các chuyên gia có quá trình tiếp cận với nền pháp luật nước ngoài hoặc được đào tạo ở nước ngoài, từng giữ chức vụ quan trọng trong bộ máy nhà nước: Luật sư Trương Trọng Nghĩa (Phó Chủ nhiệm Liên đoàn Luật sư Việt Nam), Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Điện (Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế-Luật TP.HCM) và Thạc sĩ Đinh Văn Quế (nguyên Chánh tòa Hình sự TAND Tối cao). Theo luật sư Trương Trọng Nghĩa, ở nhiều nước – cả nước theo hệ thống thông luật và dân luật – án lệ có giá trị bắt buộc đối với tòa án. Án lệ giữ vai trò bổ sung khi không có luật hay luật không rõ ràng. Vụ án có tình tiết tương tự phải được xét xử bằng những bản án tương tự. Giá trị của án lệ nằm ở phần luận cứ – tức là những lý lẽ mà dựa theo đó các thẩm phán đưa ra phán quyết. Ở Việt Nam, nên bắt đầu bằng việc tạo điều kiện cho mọi người được đọc và nghiên cứu bản án. TAND Tối cao được giao công việc tuyển chọn, công bố án lệ từ các bản án phúc thẩm, giám đốc thẩm mang tính điển hình. Trong xét xử, các thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư được tranh tụng bằng cách dẫn những án lệ đã có hiệu lực. Việc áp dụng án lệ ở Việt Nam cần bắt đầu ngay vì càng để trễ thì càng làm cho hoạt động tố tụng tụt hậu. Theo Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Điện, con người phải tìm hiểu án lệ theo cùng một cách như tìm hiểu luật thành văn. Bản án, quyết định của tòa án khi trở thành án lệ phải được toàn xã hội biết đến, nghĩa là phải được công bố công khai… Còn theo nguyên Chánh tòa Hình sự Đinh Văn Quế, thực tế cho thấy qua thời gian có thể nhiều bản án được công nhận làm án lệ, trong quá trình tranh tụng, thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư đều có thể dựa theo án lệ phù hợp với quan điểm của mình. Áp dụng án lệ là vấn đề không đơn giản, có rất nhiều việc phải làm, thông qua việc thay đổi toàn bộ hệ thống pháp luật trong đó có hiến pháp. Mong hệ thống án lệ sớm hình thành Như vậy là qua hơn một tuần lễ thảo luận, diễn đàn đã thu hút được 27 chuyên gia tham gia thảo luận mà kết quả cho thấy phần “thắng” đã nghiêng hẳn về xu hướng ủng hộ con đường xây dựng một hệ thống án lệ trong cải cách tư pháp ở Việt Nam. Trong nỗ lực cải cách nhằm đưa nền tư pháp nước ta hội nhập vào đời sống văn minh, án lệ cần sớm được chính thức công nhận, coi đó như một nhu cầu tất yếu để bổ sung những thiếu khuyết của nền pháp luật thành văn chưa đầy đủ, thiếu minh bạch. Công việc này nên bắt đầu khẩn trương, ngay bây giờ, tiến hành từng bước thận trọng dưới sự chủ trì của cơ quan xét xử tối cao để áp dụng thống nhất trong phạm vi cả nước

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *